Quero aplicar a miña ciencia á lingua para pintar a face do noso maior ben colectivo: o galego







sábado, 26 de novembro de 2022

Lingua e ensino


por Marta Dacosta en Nós Diario:

 

Esta semana falamos da lingua. Foi na xornada "Lingua galega e sociedade na Educación Secundaria" promovida desde a Universidade de Vigo e a Deputación de Pontevedra. Tamén esta semana liamos nestas páxinas a entrevista a Pepa Baamonde, profesora expedientada nos 80 por exercer a súa profesión de acordo coas súas conviccións pedagóxicas de que as aulas debían ser impartidas en galego.

 

Lendo a entrevista sorprendinme cos paralelismos con situacións posteriores, penso no conflito no colexio de Palmeira, aos poucos días de entrar en vigor o Decreto 247/1995, a primeira vez que a regulación do uso da nosa lingua no ensino adquiría o rango de Decreto.

 

Ou como foron os intereses políticos antigalegos os que apremaron contra o Decreto 124/2007 desde antes de nacer. Aquel decreto recollía o aprobado tres anos antes no Parlamento por unanimidade, o uso da nosa lingua nas matemáticas e outras áreas científicas até acadar o 50% das horas de docencia.

 

 

Ese Decreto foi un dos temas centrais da campaña do aspirante Feijóo que, aos poucos días de tomar posesión iniciou un desarticulamento progresivo daquela norma e que logo sacaría da chistera a proposta do plurilingüismo entendido como trilingüismo ou como dicir que dámos as clases en inglés para reducirlle espazo á lingua galega.

 

O resultado xa o coñecemos: o avance da desgaleguización das persoas máis novas, as que no futuro terán que transmitir a lingua, esa que aínda lles falan os seus avós e que eles talvez non lle falen aos seus netos.

 

Por todo iso, cómpre un compromiso efectivo coa normalización da lingua (compromiso que, como di o Comité de Expertos da Carta Europea, non se comprobou en Galiza). Un compromiso que revise e actualice a lexislación e as prácticas tendo en conta a situación actual. Existe xa unha proposta amplamente referendada que foi presentada aos grupos parlamentares, agás ao PP que se negou a recibila: a Proposta de Bases para a Normalización do Ensino en Galiza.

 

É moita hora de a poñer en marcha.

martes, 22 de novembro de 2022

Onde está o plurilingüismo do decreto do plurilingüismo?

 


Se a política lingüística do goberno popular ten como obxectivo principal revitalizar o uso e a presenza do galego en todos os ámbitos é un completo fracaso. Atendendo ás autoproclamacións de contínuos éxitos e avances, temos que entender que o que procura esa política lingüístca é a progresiva laminación da nosa lingua. Así o certifica o último estudo sociolingüístico Prácticas lingüística na infancia. A xestión lingüística nos primeiros contextos de socialización. En concreto cítase ao Decreto 79/2010, publicitado como decreto do plurilingüismo, como a principal arma para facer efectivo este ataque á normalización:

" o Decreto do plurilingüismo está a restrinxir o ámbito do galego no ensino e favorece ao castelán, de xeito especial nas cidades, podéndose considerar como unha política lingüística de erosión do status do galego."

Este proceso destrutivo vese acompañado da desatención normalizadora das actividades extraescolares, de ocio e tempo libre. Lembremos que Valentín García, o secretario xeral de política lingüística, cando era preguntado polo funesto decreto derivaba o discurso precisamente sobre a importancia do uso do galego fóra da escola. En primeiro lugar, cada vez o peso da escola na aprendizaxe do galego é maior, tal e como se reflicte neste gráfico extraído da publicación.


En segundo lugar, agora vemos que fóra da escola faise o mesmo que dentro da mesma. Alén disto, calquera que saiba as catro primeiras letras de sociolingüística ten presente que os programas de normalización, para seren efectivos, deben implementarse en todos os ámbitos. Por outa banda, o decreto 79/2010 só rebaixou e restrinxiu espazos e oportunidades para a lingua galega con respecto ao anterior, o decreto 124/2007, impulsado polo bipartito. Neste sentido, no informe do Seminario se Sociolingüística da RAG afírmase que 

"O Decreto 124/2007 relacionouse cunha maior presenza do idioma galego na docencia; segundo o 72% dos enquisados e enquisadas recibiron a maior parte da docencia en galego, mentres que na actualidade, estando en vigor o Decreto 79/2010, a cifra redúcese ao 53%. [...]. A aplicación do decreto do galego (Decreto 124/2007) tivo unha repercusión directa no retroceso nos usos non formais e durante eses anos as prácticas dos galegofalantes mantivéronse. A aplicación do Decreto do plurilingüismo (Decreto 79/2010) estivo relacionado coa volta do desprazamento que se viña a producindo no marco das relacións horizontais."

Non é que se diga só neste informe, todos os estudos ao respecto certifican a contribución do decreto 79/2010 ao asasinato do galego. Os asasinos apoltrónanse nas cadeiras de San Caetano. Todos os seus esforzos van encamiñados a ocultar a autoría deste xenocidio lingüístico. O decreto 79/2010 está revelándose fundamental na profundización da fenda da transmisión interxeracional da lingua.

"Respecto á situación do galego, estudos precedentes sinalan que o novo marco lexislativo supuxo unha clara diminución respecto á situación anterior da presenza da lingua autonómica nas escolas en todos os niveis comunicativos."

Unha dos aspectos máis rechamantes do decreto 79/2010 é que proclamara, divulgara e publicitara como "decreto do plurilingüismo". Isto tamén chamou a atención dos autores do estudo da RAG que destacan que "para manter unha cerca sincronía coa ideda da diversidade lingüística [establecen a ] garantía do máximo equilibrio posible nas horas semanais e nas materias" impartidas en galego e castelán. Velaquí que esta garantía 

sempre queda supeditada á máxima da igual presenza curricular, que mesmo chega a ser proposta como a vía axeitada para acadar o obxectivo da paridade competencial. Porén, sabemos pola experiencia recollida na bibliografía que na práctica o sistema educativo tende a favorecer a asimilación cultural no grupo dominante (Laponce 1987, p. 170) e que, nunha situación regresiva, é aconsellable que a lingua minorizada reforce a súa presenza no sistema educativo de xeito compensatorio (Gradín 2020). Se aceptamos isto, debemos considerar a formulación do segundo dos principios do decreto —garantir a igualdade horaria como vía para acadar a igualdade competencial— falaz ou polo menos contraditoria, ao tentar facer pasar por medios o que en realidade son os fins do decreto. "

Isto toma corpo ocultando o conflito lingüístico, propio de calquera situación de linguas en contacto, e focalizando a atención na adquisición dalgunhas habilidades comunicativas. Con todo, non hai garantía de que as competencias en galego sexan parellas ás adquiridas en castelán. Máis ben hai indicios que certifican que a capacidade para desenvolverse en galego da xente máis nova está baixando a valores escandalosos e xa sabemos que onde non hai competencia, o uso fica dobremente desaparecido. Así o explican Henrique Monteagudo, Xaquín Loredo, Sabino S. Vázquez-Grandío e Anik Nandi na publicación da RAG:

" Á vista disto, e considerando o contexto social da súa publicación (Regueira 2009; Silva 2011), podemos pensar que o decreto prioriza ante todo evitar a concreción do conflito lingüístico inherente a unha situación de pluralidade. Para iso, apóiase nalgunhas das ideas máis asentadas no discurso social, en especial aquelas que naturalizan a posición diferencial das linguas, e sérvese de estratexias simbólicas como un exercicio de equilibrio horario que ten máis de ideolóxico que de efectivo"

O decreto 79/2010 é un atentado contra o plurilingüismo. Por unha banda debemos constatar que, perversamente, o prefixo pluri significa realmente o seu contrario. Non se trata, nunca se tratou, de acadar un maior dominio de moitas linguas. No contexto do plurilingüismo non oímos falar, por exemplo, do portugués. Velaí que o portugués non debe ser plurilingüismo. Fagamos a proba e preguntémonos en cantos centros hai implantado ensino de lingua portuguesa en virtude do decreto 79/2010. Aclaremos a cuestión con outra pregunta, hai algún centro plurilingüe nalgunha lingua que non sexa o inglés? Por outra banda, a implantación do inglés neses centros serviu para refozar os procesos de diglosia ao realizarse nun proceso de distribución de distintos usos para cada unha das linguas. Dito máis claramente, o inglés está sendo usado como arma contra a normalización da lingua galega. Se nos paramos a pensar cal é a práctica e o discurso promovido desde a Consellaría de Educación veremos como o galego foi expulsado da oralidade mentres que o inglés ocupa cada vez máis este espazo. Cada vez hai máis campamentos de inmersión en inglés. A inmersión en galego, tan necesaria, é anatema. É isto plurilingüismo? Pode cualificarse así un decreto que profundiza na anorexización do galego? Escoitemos aos sociolingüistas da RAG outra vez:

"Deste xeito, o Decreto non atende axeitadamente a dous obxectivos fundamentais do plurilingüismo que son evitar a consolidación do inglés como lingua hexemónica e protexer a integridade das linguas minorizadas. No caso dos centros plurilingües analizados, os tres comezaron pola introdución de seccións bilingües como paso previo á transformación integral do modelo lingüístico. De xeito unánime, a escolla foi o inglés como lingua estranxeira. [...] Por outro lado, os datos debuxan un sistema educativo no que non se consegue acadar un tratamento verdadeiramente integrado —condición pedagóxica fundamental dun proxecto verdadeiramente plurilingüe— da cuestión lingüística, e no que se segue a outorgar uns espazos e usos diferentes e especializados a cada lingua. O castelán segue a tender nas escolas a asumir de facto un papel central, un carácter de lingua neutral, non marcada e de referencia. Isto pode ser así mesmo en contextos de maioría galegofalante e transmitido polo profesorado. O inglés introdúcese como unha nova lingua de prestixio, fortemente marcada polas súas asociacións coa globalización, o mundo laboral e a tecnoloxía, reflectíndose na súa orientación ao ámbito STEM. Finalmente, o galego asume o papel de lingua en situación de excepción cun valor fundamentalmente patrimonial e simbólico."

Coñecemos hoxe máis linguas? Coñecémolas mellor? Eliminamos os prexuízos? Acadou o galego un estatus de normalidade? As respostas son non rotundos. A regresión é evidente. 

o Decreto 79/2010 renuncia así na práctica ao carácter transformador, innovador e integrador da proposta europea, establecendo el mesmo as trabas fundamentais do seu pretendido plurilingüismo e deixando reducido este a unha estratexia retórica para xustificar a volta ao marco ideolóxico do bilingüismo harmónico e a un enfoque reproducionista, de mantemento e mesmo reforzo das tendencias sociolingüísticas dominantes e en contradición ao expresado nas normas que rexen os currículos.

Outra das derivas ideolóxicas do citado decreto é a da eliminación do discurso social do concepto de "normalización lingüística" e a súa substitución polo de "dinamización", ocultándose así a realidade sociolingüística co fin de inmobilizar as accións transformadoras desa realidade. Os espazos da normalización da lingua galega pasan así a ser ocupados pola normalidade xa establecida, e agora reafirmada, do español. A asunción acrítica do decreto 79/2010, ou mesmo o seu cumprimento forzado dá lugar a que

"a través da influencia do profesorado, o castelán asúmese como a lingua oficiosa das relacións informais. Por unha banda, isto ten un efecto sobre a poboación galegofalante, que incorpora estas pautas coa escolarización, o que explica parcialmente o efecto desgaleguizador detectado en traballos recentes (Monteagudo, Loredo, Gómez e Vázquez-Grandío 2021). Por outra, isto favorece que, a pesar das previsións do marco legal, o castelán se converta de feito na lingua matriz da xestión lingüística, estendéndose o efecto á maioría das decisións pedagóxicas. Así, por exemplo, o castelán será polo xeral a lingua que primeiro se lle introducirá ao alumnado de orixe non latina."

Velaí que só unha oposición frontal e insubmisa ao decreto 79/2010, o do xenocidio do galego,  sexa a única vía para avanzar na normalización. 

venres, 11 de novembro de 2022

Alba Cid, Superheroína


 A poeta Alba Cid é unha das sete protagonistas da serie 'Superheroínas', producida pola Real Academia Galega e a Universidade de Santiago de Compostela no marco da segunda edición do proxecto 'Novas voces para a lingua'.

martes, 8 de novembro de 2022

Ingreso de Gonzalo Navaza na RAG

Gonzalo Navaza ingresou na Real Academia Galega como membro de número o 5 de novembro de 2022 coa lectura do discurso titulado 'Os nomes de persoa na toponimia de Lalín'. Deulle resposta o coordinador do Seminario de Onomástica, o académico Antón Santamarina.

venres, 4 de novembro de 2022

Mes da Ciencia Sen Galego

Chegou o mes de novembro, e con el a posta en funcionamento dun novo capítulo do lavado de cara da Consellaría de Cultura e da Secretaría Xeral de Política Lingüística (SXPL) fronte a unha decidida política educativa de redución do galego. A denominación do invento é Mes da Ciencia en Galego nas Bibliotecas

Para iso montaron un acto para maior gloria de Anxo Lorenzo, director xeral de cultura, e Valentín García, secretario xeral de política lingüística. Na nota de prensa emitida pola Xunta destacan as palabras deste último:

 “O mes de novembro é o momento en que chamamos a atención sobre os recursos con que contamos para divulgar ciencia en galego, pero o uso destes materiais e creación de actividades no noso idioma pode e debe continuar todo o ano, nos centros educativos e nas casas”.

Quizais deberiamos lembrar que o funesto decreto 79/2010, que contou cunha grande oposición de toda a comunidade educativa, di que " "Os materiais e libros de texto de cada materia [científica] estarán redactados en [castelán]". Como consecuencia disto a escaseza de materiais en galego nestas materias é total. Como isto é un agravio tan grande para a cidadanía, estes políticos adican todos os seus esforzos a presentarse diante nosa coma se fosen xusto o contrario do que son cando deberían estar esforzándose en garantir a existencia de materiais científicos (e de toda clase) en lingua galega. Gaban o uso de recursos inexistentes en galego porque van promover o uso de recursos en castelán (os únicos existentes) para despois divulgalos coma se fixeran algo pola normalización. A hipocrisía alcanzou o seu nivel top.

As declaracións de Anxo Lorenzo xa están noutro plano espazo-temporal pois asevera que a importancia da iniciativa que presentan axuda a 

“dar a coñecer e prestixiar a ciencia e as tecnoloxías” 

Pregúntome se cómpre prestixiar a ciencia e as tecnoloxías, acaso están desprestixidadas. Destaquemos que non fai referencia ningunha á lingua, pois como xa ten demostrado reiteradamente, iso non vai con el. Pois sendo así deberían retitular a iniciativa que debería pasar a chamarse Mes da Ciencia Sen Galego nas Bibliotecas. Pola miña parte propoño levar a cabo outra semellante o mes de decembro, o Mes da Ciencia Sen Galego nas Aulas para lembrar a todo o mundo a prohibición que pesa sobre o ensino en galego (e só en galego) das Matemáticas, a Física e Química e a Tecnoloxía.


Se lle damos un repaso ás actividades que nos ofrece a Xunta, baixo o cualificativo de galego, non veremos nada de galego. Por exemplo anúnciase un Festival da canción científica CSIC Visión cando, se imos á fonte limpa, o CSIC (organismo refractario ao galego, por certo), que atopamos? Pois si, un Festival de la cancíón científicia CSIC Visión. A ciencia en galego está en castelán. E nin tan siquera fixeron unha versión en galego do cartel que anuncia o despropósito. 

Outra das actividades de promoción do galego (teñamos sempre presente que a SXPL é un dos entes que sustentan todo o tinglado ) é o obradoiro Deseñando o noso escudo familiar, coa Delegación do CSIC en Galicia. Segundo o CSIC trátase do *taller Diseñando nuestro escudo familiar Outra vez, na portada da Xunta aparece o galego, na realidade, volve a converterse en español.

Máis?, pois si. Segundo informa a Xunta, programouse un contacontos sobre o cómic E que rico sabe o mar!. Resulta que o cómic é Y que rico sabe el mar! 

Como mostra do dano que están a facer estas políticas de proscripción da nosa lingua, recollo unha das propostas que, sengundo a Xunta, van "sensibilizar aos rapaces sobre a necesidade de uso do galego na literatura científica". Copio e pego:

Con motivo da Semana da Ciencia o alumnado de 4º da ESO preparou cartelería relacionada co libro de lectura obrigada "El diablo de los números". Deste xeito, cada cartel expoñía un concepto matemático ou curiosidade para dar a coñecer á comunidade educativa e divulgar así dun xeito visual o mundo das matemáticas, empregando ademais a lingua galega en troques do habitual castelán.

Se o noso obxectivo é a normalización, aquí hai algo que non se está a facer ben. Quizais o obxectivo sexa outro.

xoves, 3 de novembro de 2022

Superheroínas: Lucía Feitas


A cociñeira Lucía Freitas protagoniza a primeira entrega da serie de micropezas 'Superheroínas', producida pola Real Academia Galega e a Universidade de Santiago de Compostela no marco do proxecto 'Novas voces para a lingua'.
A produción audiovisual realizouse no marco do proxecto Novas voces para a lingua, impulsado pola RAG e a USC stitucións para visibilizar e promover o uso cotián do galego entre a mocidade dándolles voz a novos creadores e creadoras. Nesta segunda tempada as protagonistas son a poeta Alba Cid, a cantante Andrea Pousa, a creadora de videoxogos Laksmy Irigoyen, a xornalista Esther Estévez, a instagramer Paula Jorge Horta, a fotógrafa Antía Castro e a propia Lucía Freitas,


mércores, 2 de novembro de 2022

A escola non é cousa de xuíces

Campaña de Omnium para defender unha escola fronte aos ataques da xudicatura. A escola debeser creada polos seus membros e non se deben tolerar intrusións dunha caste negacionista como a da xustiza.

En Galicia o asunto, coma sempre, é moito máis grave. Fronte a un caso ben claro de conculcación da lei, o funesto decreto do plurilingüismo atenta contra unha implantación progresiva do galego no ensino. O TSXG desprezando por completo o mandato popular, nin tivo en conta esta esixencia cando foi recorrido o citado decreto. Aínda estamos agardando a que se pronuncien as instancias europeas, en contestación á reclamación da RAG. Mentres levamos 12 anos de regresión na implantación da lingua no ámbito educativo. 

venres, 28 de outubro de 2022

1981, Ano zero da língua galega - A sociedade civil em pé polo galego - Decada de 2010 (Capítulo 4)


 Capítulo 4 do documental 1981, Ano zero da língua galega, realizado por Nós TV para a AGAL. Recóllense algunhas cuestións posteriores ao funesto decreto de redución do galego no ensino. Nesta peza audiovisual podemos ver como Valentín García, cunha hipócrita defensa do ensino do portugués (continúa a ser irrelevante dentro do ensino galego), xustifica o plurilingüismo, isto é, a prevalencia do inglés, co obxectivo de manter a prohibición e a contínua redución do ensino en galego. Entre outras cousas di que "o portugués ten un estatus de oficialidade dentro de Galcia" (ulo?). Tamén fala de que a lusofonía pode ver a Galicia como a oportunidade de ingresar no ámbito da hispanidade (!)

mércores, 19 de outubro de 2022

Sinais obscenos de esmorecimento

 


por Carlos Garrido no Nós Diario:

Nas condiçons em que o galego chegou ao decénio de 1980 –muito precárias polo que ao seu corpus, status e prestígio social di respeito–, só a execuçom resoluta por parte da administraçom de um programa de regeneraçom lingüística que, com inteligência e convicçom, abordasse eficazmente cada um desses ámbitos deficitários –e do qual, de forma indispensável, deveria fazer parte essencial um reintegracionismo conseqüente– teria tido algumha oportunidade real de conseguir para a nossa língua na Galiza um estado próximo da normalidade cultural. Na ausência de tal programa e praxe, governada desde entom a Galiza por partidos do nacionalismo espanhol que, no máximo, fam concessons lingüístico-culturais a um regionalismo inócuo, etnográfico, o gal., hoje, continua a padecer enormes défices no seu corpus, no seu status e no seu prestígio social efetivo. Agora, no segundo decénio do séc. XXI, como conseqüência de esse gal. concorrer no seu território com o potente castelhano –eficazmente promovido polo Estado–, a nossa língua caminha com passos certos para umha próxima extinçom social, dizimada no número de utentes novos, menorizada pola sua formalizaçom isolacionista e sem prestígio comunitário efetivo. Se o gal. fosse um edifício, agora estaria a piques de ruir; se fosse um doente, estaria à beira da morte. Os desastres arquitetónico e sanitário seriam inassumíveis para a administraçom, mas o poder autonómico nom está preocupado com o abrupto declínio do gal.: para ele, é lei natural, de modo que o combate entre o competidor caquético e o competidor robusto deve continuar sem efetiva intervençom do árbitro político.

 

luns, 17 de outubro de 2022

A tarefa de galego

 


por Cándido Paniagua no Nós Diario:

Había unha vez un profesor de galego que lle mandou como tarefa ao alumnado falar galego na casa. Non creas que foi unha medida premeditada, nin tan sequera unha actividade de preparación dunha proba oral. Non, non. Foi unha medida desesperada.

 

mércores, 5 de outubro de 2022

A orixe da nosa lingua guapa


Neste vídeo promovido pola RAG e a Deputación da Coruña cóntase a historia da nosa lingua. Pola miña terra diríase "A orixe da nosa lingua gopa"

A idea orixinal é de Fina Casalderrey, quen xunto con Fátima R. Ruibal, profesora de lingua do IES Antón Alonso Ríos (Tomiño) elaboraron o guión desta peza. Ademais Fátima á protagonista canda os rapaces do CPI Santa Lucía (Moaña)

A cinta baséase nunha idea orixinal da académica Fina Casalderrey, que asina o guión coa profesora de galego Fátima R. Ruibal. A docente do IES Antón Alonso Ríos (Tomiño) é ademais a mestra-meiga que protagoniza esta película canda as verdadeiras estrelas da produción: os nenos e as nenas do CPI Santa Lucía que se converteron en actores e actrices para a ocasión.

martes, 4 de outubro de 2022

Activismo lingüístico


 por Sara Mandiá Rubal no Nós Diario:

Chegou a escuridade para a nosa lingua por anos de esquecemento. Reis que ían e viñan, nobres con vendetas, ausencia dunha burguesía local forte e ditadores que a abafaban e perseguían. Ensináronlle ao galego o campo de batalla con ofensas e calumnias, mais soubo non renderse. Resistiu.

luns, 3 de outubro de 2022

Presentación do libro "A Estrada encantada"

 


Este pasado venres 30/09/2022 a Asociación Cultural Vagalumes presentou no MOME da Estrada o libro A Estrada encantada. Mitos, lendas e contos, de Clara Iglesias Cortizo, editado pola Deputación de Pontevedra. 
O local encheuse e acabou sendo pequeno para a gran asistencia de público. a autroa estivo acompañada da deputada do Servizo de Patrimonio Documental e Bibliográfico, Memoria Histórica e Lingua da Deputación de Pontevedra, Marta Otega. O escritor David Otero foi o presentador e Marcos Borrajeros tivo varias intervencións como contacontos. O acto rematou coa actuación musical a cargo de Anxo Fernández e Gustavo Brea.
Ademais do vídeo, recollo do Xornal Tabeirós Montes o que a Asociación Cultural Vagalumes pretende con esta publicación: 
Para a AC Vagalumes é obxectivo prioritario o coñecemento e valorización do noso patrimonio, tanto material como inmaterial. A mitoloxía popular pertence ao conxunto do riquísimo patrimonio inmaterial do noso país, pero a súa vixencia e transmisión están en retroceso. O mundo labrego tradicional que a sustentaba devece e a última xeración de persoas depositarias e usuarias destes saberes está a desaparecer. Os mitos populares expresan a interpretación que a sociedade labrega tradicional fixo do pasado e da realidade en que vivía e cumpriron unha importante función de cohesión social. Polo tanto, é importante coñecelos, comprendelos e valoralos porque constitúen un elemento significativo da nosa particular concepción do mundo e explican moitas das claves da nosa identidade. Os mouros e as mouras, os tesouros ocultos, os demos, as meigas, as visións, as ánimas en pena... constitúen unha auténtica mitoloxía popular galega, creada e transmitida polo pobo ao longo de moitas xeracións. En A Estrada encantada a autora prentende facer unha compilación, clasificación e interpretación de mitos e lendas recollidos no noso concello.

O galego non provoca indefensión por defecto, pero nós estamos indefensas ante a Xustiza


 
por Elsa Quintas Alborés en Nós Diario:

Recentemente unha xuíza fíxome saber en sala que non gostara das miñas actuacións por escrito en galego e, saltando a Lei de Axuizamento Civil, ofrecía á avogada contraria a oportunidade de invocar indefensión para tratar de impedirme continuar en galego.