Para entendermos o proceso que se desenvolve dende hai case dous anos no Consello de Ministros de Asuntos Xerais da UE a respecto da oficialidade do galego, catalán e euskera nas institucións europeas, cómpre entendermos o réxime lingüístico operante na UE e o xeito no que se integrou no 1986 nas Comunidades Europeas (precedentes da UE actual) o Estado español.
A celebración do Día de Galicia convida a unha reflexión que sobrevoe os atafegos, inquedanzas e controversias conxunturais. Estamos no Ano Castelao, conmemorando o seu 75 cabodano, e na data de hoxe non podemos menos que lembrar o seu discurso “Alba de Gloria”, pronunciado en Buenos Aires o 25 de xullo de 1948 ante unha escolleita representación da diáspora galega, en que se daban a man a colectividade de emigrantes que fuxiran da fame, e a enxurrada de exiliados que fuxían da represión, Castelao o primeiro. Catro anos antes, o rianxeiro presentara na mesma cidade a súa obra Sempre en Galiza, testemuño e testamento do autor e da súa enteira xeración, a das Irmandades da Fala e a revista Nós.
Este texto podería entrar no exame de Lingua Galega e Literatura das PAU. Reúne todos os requisitos, tamén os non explicitados: fala sobre lingua e está escrito por un home.
por Xosé Manuel Sarille no Nós Diario:
O xornal ABC titulaba, neste mes de maio de 2025, que Núñez Feijó, expresidente da Xunta de Galicia e actual líder do PP, “intenta frear o sprint final de Sánchez para impoñer o catalán na UE”. Afonso Rueda valorou máis tarde que o gasto en lingua é un malgasto, deslizando a insinuación de que en calquera circunstancia. Valentín García, secretario de política lingüística de Galicia, coroou a escornada afirmando nunha declaración desprezábel que converter o galego en lingua oficial da UE é unha imposición.
O sistema político español articulou un molde legal e institucional para a denominada normalización lingüística. Foi unha demanda dos cataláns e dos vascos durante a Reforma Política dos anos setenta. Recoñecéronse as linguas, conformouse a oficialidade nos estatutos de autonomía, creáronse gabinetes gobernamentais e ensaiáronse innumerábeis procesos. Por mor desa semellanza, a política lingüística galega estabeleceu unha mímese moi intensa coa catalá. Non o fixo coa vasca porque a opacidade entre o éuscaro e o castellano determina un xeito bastante diferente de tratar o asunto.
Para situarse no presente é imprescindíbel comprender os asuntos que o estiveron conformando xa no pasado. Analizar o pasado permite coñecer os momentos de inflexión e axuda a iluminar o escenario actual. Na política lingüística galega hai, entre outros, dous momentos fundamentais que determinan o que está a acontecer.
O primeiro é a articulación do Goberno Bipartito de 2006. Como a lingua é un combustíbel social altamente inflamábel, o PSdG temía o comportamento do BNG na Xunta de Galicia, mentres que os negociadores do BNG temían que os seus propios compañeiros, especializados na lingua, alborotasen o sector e que se lles fose das mans. Dito todo con absoluto esquematismo e rapidez, porque o que cómpre dilucidar agora non é isto.
A consecuencia foi unha xestión errática, de moi baixa intensidade e sen liñas programáticas. Non se pensara previamente a política lingüística a aplicar na Xunta, nin os dous partidos tiñan acordado mutuamente nada substancial antes de asumir as funcións. Mesmo chegan a declarar, cando vai un tempo de exercicio gobernamental, que están planificando a actividade.
O segundo momento é a aprobación, a certa altura dese goberno, dun decreto para o ensino que amplía o número de materias a impartir en galego. Esa medida está incluída, naturalmente como posíbel, no Plan Xeral de Normalización Lingüística, o grande acordo nacional, asinado moito antes por todas as forzas políticas e sociais.
O primeiro é a articulación do Goberno Bipartito de 2006. Non se pensara previamente a política lingüística a aplicar na Xunta, nin os dous partidos tiñan acordado mutuamente nada substancial antes de asumir as funcións. A consecuencia foi unha xestión errática, de moi baixa intensidade e sen liñas programáticas
Cando se aproba o decreto, a representante do PP nas reunións do Plan, a exconselleira Manuela Besteiro, vira publicamente a posición do seu partido a respecto do Plan. Abandona o discurso da concordia, critica duramente o decreto e a organización instiga mobilizacións na rúa, iniciando un ataque frontal, mentres acusa de imposición. Esta nova estratexia será, segundo declaracións do actual Secretario de Cultura, Anxo M. Lorenzo, daquela colaborador do Bipartito, unha das causas principais do triunfo do PP. E é verdade. A lingua conforma un sector brando, pero determinante; estratéxico, segundo dicía Fraga Iribarne. Parece evidente que naquelas circunstancias o foi.
Outras causas posíbeis da derrota do goberno progresista foron o ataque á extensión da enerxía eólica, as falsas acusacións de corrupción no caso dos supostos automóbeis Audi do presidente Touriño e a calumnia de corrupción contra o vicepresidente, por visitar o iate dun empresario.
As forzas a prol do avance da lingua, esencialmente representadas polo complexo organizativo UPG-BNG e as expresións do galeguismo institucional sofren unha derrota moi severa e mergúllanse nunha silenciosa parálise que durou até novembro de 2024. Só permanece a reclamación da derrogación do novo decreto de ensino, aprobado no inicio do primeiro goberno de Feijó, as conmemoracións cíclicas e as denuncias de abusos.
Ese novo decreto do PP consolidou, na práctica, unha radical e firmísima posición lingüística, harmonizada co seu núcleo ideolóxico, cuxo principal obxectivo é a uniformización do Estado Español, diminuíndo en canto se poida as linguas “periféricas”, perturbadoras do proceso.
Pero a sólida ancoraxe conseguida, non impide que, no sucesivo, os xestores do PP nos cargos de carácter lingüístico xesticulasen positivamente en favor do galego. Ao contrario. A xesticulación convértese nunha necesidade despois dunha viraxe tan brusca. Multiplican a presenza en actos, buscan a proximidade cordial. Mesmo proceden, actualmente, á revisión do Plan Xeral, para congraciarse coa clientela galeguista e coa maioría social xenericamente favorábel á lingua galega. Unha cerimonia de moi escaso calado, pero celebrada publicamente con moita propaganda.
Outra consecuencia da derrota foi que se deixou de pensar a planificación da lingua. As publicacións teóricas reducíronse principalmente a enquisas, historias da lingua e análises das leis. O debate adormeceuse no Parlamento, nas institucións galeguistas e no complexo organizativo UPG-BNG, incluídos os concellos e as deputacións que gobernan, onde a parálise é practicamente total, con moi poucas excepcións. Os confusos intentos de dinamización desde as administracións que foron xestionando, xa se abandonaran antes.
Pode aventurarse ademais que se en 2024 tivese habido unha vitoria da esquerda nas eleccións autonómicas, a situación de partida sería practicamente a mesma que co Bipartito. O programa do PSdeG ten duascentas e pico medidas e non fai mención ningunha á lingua, ou eu non logrei atopar nada nas reiteradas consultas que fixen, por medo a equivocarme, porque custa crelo.
O programa do BNG carece de concreción. Trátase dunha copia cuatrienal sucesiva, con enunciados xenéricos, sen substanciación práctica. Apunta como central a derrogación do decreto do ensino do PP, aprobado en 2010. Debemos supoñer que para revivir o vello, ou outro semellante, sen prever que esa medida implicaría poñerse de novo a tiro do partido hexemónico. O candidato ás eleccións autonómicas de 2024, Afonso Rueda, deixou claro no debate televisivo da campaña que volverían á mobilización e ao ataque frontal, co mesmo método de 2009. Resulta moi didáctico volver velo.
Por que lles dá tan bos resultados esa táctica? Porque sopesan a realidade e detectan as eivas dos adversarios. A partir desas premisas están ao que están, que é permanecer no poder e alicerzar os principios dun estado centralizado e uniforme. A idea da lingua como ben fundamental colectivo resúltalle completamente estraña á principal corrente interna do PP, se é que hai máis.
A situación social do galego é sombría. Admíteo por fin todo o mundo, desde a publicación dun inquérito recente. Dentro desa atmosfera, dous destacados defensores do galego advertiron aos que obren en contra, ao PP. Que terán que dar explicacións públicas, dixo un. Que deberán facer exame de conciencia, dixo outro. Equivócanse. Non é un problema de falta de vontade, como se di por aí. Nin de necesidade dun diálogo interior sobre moralidade.
A posición do PP é unha resposta fría e contundente a un asunto potencialmente moi conflitivo para a dereita, que ten como obxectivo último minorizar as linguas periféricas do Estado. Debería comprenderse isto, non para turrar con máis aversión aínda contra a dereita, senón para tecer algo programaticamente viábel. Para eles é só unha cuestión ideolóxica. E de poder. Un factor político brando, pero que decide, como a sanidade, a industria ou calquera outro. E nel actúan como en calquera outro. Isto non é Cataluña nin Euskadi. Debería asumirse, pero diso falaremos outro día.
Agás durante dúas lexislaturas, o Partido Popular desenvolveu sempre a política lingüística da Xunta de Galicia. Ten por tanto unha prolongada experiencia. Tal actuación baséase, ao meu entender, en tres eixos que a continuación describo.
Con algunhas engádegas, o presente artigo recolle a intervención do autor na Mesa Administración, Xustiza e Servizos Públicos, do Foro Participativo Un País coa súa lingua, organizado o 20 de marzo polo Consello da Cultura Galega. Agradezo ás coordenadoras desta mesa, as doutoras Dolores Vilavedra e Alba Nogueira, o convite a falar sobre a situación do galego no ámbito da Administración Pública; e a todas as participantes, o seu estimulante debate.
Nacín no ano 1968, pasei a infancia nunha aldea galega baixo o xugo franquista, que chegaba a todas partes e por tanto era imposible librarse del, a non ser coa morte ou emigrando. Nese contexto aprendín a chamarlle grilo ao grilo, vacaloura á vacaloura e cómaro ao cómaro. Souben que o angazo era para angazar e o fouciño para rozar. Quen me impuxo ese idioma coma lingua materna? Ninguén, chegou a min por transmisión xeracional e pola inercia dos tempos, cunha forza que se forxara séculos atrás e que a ditadura, malia que o intentou, non puido parar. Na miña parroquia todos falaban galego.
O castelán ten maioría de falantes en Galicia, pero o galego tamén. O último Censo de Poboación e Vivendas do ano 2021 infórmanos de que a maioría (o 64%) das persoas residentes en Galicia falan castelán coa familia sempre ou frecuentemente. Pero tamén nos di que outra maioría (o 57%) falan sempre ou preferentemente galego. E imos xa polo 121%! Para que logo digan algúns que Galicia non é un “sitio distinto”.
As meniñas e meniños galegofalantes que non foron criados en Galicia tamén festexan o día das letras galegas. O galego é a lingua que se desfruta non só no territorio que limita as 4 provincias, tamén fóra destes límites. A comunidade galega no exterior leva a terra, a patria, e a fala nas maletas cando emigra. As raíces da árbore da lingua esténdense máis alá da copa que se divisa dende arriba, pero esta perspectiva normalmente non se alcanza a ver dende Galicia.
A estrea de ‘3 Caminos’ en Amazon Prime Video o pasado 22 de xaneiro abriu un melón que leva tempo madurando. Que dita serie recibira un financiamento de 1,5 millóns de euros por parte da Xunta de Galicia e que non se ofreza o galego como opción de visualización nin sequera entre os subtítulos foi motivo de gran crítica.
O 21 de xaneiro foi declarado como Día internacional das linguas maternas. No Bierzo ocidental hai unha comunidade galegofalante. A orixe deste idioma está na Idade Media. Non sen dificultades ten chegado o galego até hoxe coa fala popular, toponimia, literatura oral, etc.
Na Galiza acontecen cousas que non se dan en ningunha outra terra do mundo. Estou certa que en ningures son quen de normalizar unha lingua nun cemiterio. Porén a noite dos mortos deste ano a Asociación de Funcionarios para a Normalización Lingüística de Galicia e o concello de Paradela, en colaboración coa Secretaría Xeral de Política Lingüística, descubrirán unha placa no cemiterio parroquial de San Facundo de Ribas de Miño para celebrar a estrana circunstancia de que este sexa o único cemiterio de Galiza con todas as lápidas en galego.
Falarmos de morte conduce sempre ao mesmo estado de desacougo, unha terríbel inquietude percorre o corpo enteiro. Mais esta aflición non se torna aparente ao reflectirmos na morte dunha lingua, ou no asasinato -termo que acae mellor. Porén, a meirande parte da poboación non ousa condenar políticas destrutivas contra o pensamento mesmo. Pois non divagando, as linguas sustentan os nosos xuízos e meditacións.
Uso o substantivo “lingua” e non “idioma” porque algúns lingüístas fan unha lixeira diferenciación entre ámbolos termos, dando un carácter máis xeral a “lingua” e máis específico a “idioma”, que sería unha fala máis prestixiada polo seu status e tradición cultural fronte ao simple código de comunicación con trazos fonéticos, morfosintácticos e léxicos propios correspondentes a unha comunidade que sería unha lingua. Pódese dicir que todo idioma ten un estándar, mentres que este non é necesario pra catalogar unha fala como lingua e que todo idioma é unha lingua pro que non toda lingua é un idioma. Por tanto, vemos que dende a lingüística hai unha tentativa de xerarquización entre as linguas: dado que a inmensa maioría das linguas do mundo non posúen estándar ningún nin tampouco sistema de escritura.
Lembro nitidamente aquele triste funcionário que autenticava os meus documentos numa sala da Junta de Galiza para uma acreditação qualquer. Lembro como se deteve surpreendido ao ler um documento com um cabeçalho no que destacava a palavra DECLARAÇÃO em grandes letras.
No léxico da nosa lingua existe un axioma claro: “O que non coincide ou se semella ao castelán tende a desaparecer”. Isto explica por que todo ese enorme vocabulario patrimonial de noso que non ten o seu equivalente en castelán anda en imparábel esmorecemento cara á extinción. O mesmo ocorre coas diferenzas morfosintácticas e fonéticas, abofé.
Optamos á mantenta por non buscar ou aceptar calquera subvención por parte dunha Xunta de Galicia que, dende 2009, por medio das súas políticas lingüísticas, educativas e culturais, fixo o maior dano á lingua galega dende a morte de Franco. En particular, eu creo que sería unha falta de respecto ao legado de Castelao vincular o proxecto con semellante filisteísmo, sendo a obra unha defensa magna dos dereitos insubornábeis e humanos de Galicia e os galegos. Colaborar con semellantes forzas representaría, para min, unha incoherencia hipócrita, contraproducente e destrutiva, que de paso lexitimaría os feitos inefábeis do goberno de Feijoo en contra da cultura e lingua galega.
Coñecida de todos é o grave devalo e desprotección da lingua galega no noso País. Polo que cómpre pensarmos máis en solucións, canto menos parciais.
