500 anos de represión do galego

Comezaron as presentacións do novo libro de Carlos Callón, O libro negro da lingua galega (Xerais 2022). Nesta reportaxe de Nós TV teremos ao propio autor, así como ao editor Fran Alonso e ao actual presidente da Mesa pola Normalización, Marcos Maceira, ofrecendo o seu punto de vista sobre a publicación.

Ademais da anterior reportaxe recollemos algunhas intervencións da súa presentación na libraría Couceiro (Santiago de Compostela) roubadas do Twitter da Mesa: 

📽️ [VÍDEO] Presentación do Libro Negro da Lingua Galega de @carloscallon.

Por vez primeira un libro céntrase en recoller e explicar testemuños da represión lingüística en Galiza ao longo dos séculos.

Mercar libro 👉 https://t.co/lbL8d6UOna https://t.co/pTZzWB7zSy

— A Mesa Normalización Lingüística (@amesanl) June 16, 2022

Uns Bocados que abren o apetito

 

Foto da Libraría Paz

O pasado 23 de febreiro presentouse na Libraría Paz de Pontevedra o libro Bocados matemáticos (Xerais 2022), de Paulo González Ogando. Así foi como puiden desvirtualizar ao autor. Achei unha persoa que me dou a impresión de ser moi sistemática e ordenada e á que lle gustan os libros de divulgación das matemáticas. Todas estas cualidades son puntais fundamentais para un autor desa clase de libros.

O primeiro en intervir na presentación foi Fran Alonso, moi preocupado polos resultados dos informes da lectura, especialmente da lectura en galego. Só un 4% da poboación le na nosa lingua, todo un síntoma dun enorme problema que non recibe nin a atención nin as solucións que precisa. Fran Alonso enmarcou os Bocados matemáticos baixo dous parámetros. En primeiro lugar identificouno como pertencente á tradición anglosaxona da divulgación. En segundo lugar, é un volume máis da colección Básicos de ciencia, unha colección que todos aos que nos gusta a divulgación agradecemos infititamente e que certifica que a editorial é fiel á súas orixes. O director de Xerais lembrounos que o primeiro libro da editorial foi un libro de texto de matemáticas de 1º de BUP, o do colectivo Vacaloura. Un libro, que baixo a lexisación actual estaría prohibido publicar por ser un libro de texto de matemáticas en galego. Con esta intervención, Fran Alonso pisou o que tiña preparado eu, con todo, aproveitei para lembrar que o libro do colectivo Vacaloura publicouse a comezos do curso do ano 1979. Uns poucos meses antes publícase o "Decreto do bilingüismo", que segundo a propaganda oficial do momento era o da incorporación da lingua galega ao sistema educativo. Na realidade, se un profesor quería impartir aulas en galego, debía pedir permiso á dirección, ao claustro de profesores, aos pais do alumnado e, de ter o permiso de todos eles, podería elaborar un informe solicitando ao Ministerio de Educación a aprobación do uso da lingua galega na docencia. Para o castelán non había ningún requisito: iso era o bilingüismo. Co soporte dese decreto non se impartiu nin unha hora en galego; pola contra, serviu para fustigar a represión do uso da lingua no ensino. Basta lembrar os casos de Alfonso Castro no colexio do Foxo, na Estrada ou o de Pepa Bahamonde en Rois.

O decreto do bilingüismo do século XXI chámase "decreto de plurilingüismo". Era imprescindible falar del na presentación deste libro, aínda con máis razón se sabemos que nas primeiras páxinas faise referencia ao mesmo:

[este libro] Foi escrito nun tempo en que a materia de Matemáticas na Educación Secundaria Obrigatoria se debe impartir obrigatoriamente en castelán, o cal contribuiu notablemente a ocultarlle ao alumnado o vocabulario específico en galego e a minimizar nesta nosa lingua tanto a expresión oral das matemáticas como a produción escrita de material, tanto didáctico coma tamén divulgtivo. [o subliñado é meu]

Fálase de minimizar. Respecto aos libros de texto foise máis alá: aniquilación completa da lingua galega. Fálase de ocultar. Un verbo terrible cando estamos tratando de educación. A ocultación implica descoñecemento. O descoñecemento leva ao desleixo, ao desprezo e incluso ao dodio á lingua. Todo iso é o decreto 79/2010. 

Tamén se fala de divulgación científica. A este respecto, cal é o panorama? Cantos libros de divulgación das matemáticas en galego se publicaron no século XXI?. Como non son moitos, vou citalos todos:

• Bocados matemáticos, de Paulo González Ogando, Xerais 2022
• Apoloxía dun matemático, de G. H. Hardy, traducido por Xosé Díaz Díaz, Toxosoutos 2020
• Mate-glifos, de Nicanor Alonso e Miguel Mirás, Xerais 2019
• Un conto enleado, de Lewis Carrol, traducido por Xosé Díaz Díaz, Toxosoutos 2017
• As mulleres nas matemáticas, de Matilde Ríos Fachal, Bahía 2008
• A Estatística, ¡en caricaturas!, de Larry Gonick e Wollcott Smith, SGAPEIO 2001

Podémolo poñer nun gráfico:

Parece un número escrito en binario

Para entender mellor a situación, comparémolo co caso do castelán. Cantos libros divulgativos de matemáticas se publicaron neste século en castelán?. Isto non é fácil de responder. Por sorte hai un portal, Divulgamat,  que fai recensión de moitos deles. Se o consultamos veremos que no mesmo período teñen un rexistro dun 985 (coa data desta entrada). Isto significa que seguro que hai máis de 1000. A poboación española é unhas 17 veces a galega. 1000 dividido entre 17 dá aproximadamente 60. Para falarmos dunha situación parella (de bilingüismo?) terían que terse publicado 60 libros de divulgación das matemáticas durante este século. Publicáronse 6. Xa temos unha cifra redonda que nos aclara que vivimos 10 veces por debaixo das nosas necesidades. Esa é a a medida da exclusión do galego no ámbito da divulgación das matemáticas.

Centrémonos agora algo nos Bocados matemáticos. Non vou facer spoiler, pero si dar trazas dos sabores que nos deixan eses petiscos, pois tal e como explicou Paulo, trátase dunha colección de 36 relatos independentes sobre curiosidades matemáticas que lle interesaron. Ao seren independentes podémolas ler en calquera orde. 

Nun dos capítulos contrapóñense as matemáticas centradas nos algoritmos fronte a outras máis profundas, asentadas nos por que, nas ideas, as razóns. Por exemplo, todos sabemos que non se pode dividir por 0, pero por que? Se facemos memoria da época escolar recordaremos que $a^{0}=1$, pero cal é a razón? Velaquí onde residen as matemáticas fermosas, nesta indagación.

Outro lugar onde esperariamos achar beleza matemática sería na xeometría. No libro hai un capítulo adicado a ela, pero non se falará dunha xeometría con listados de fórmulas de áreas, perímetros ou volumes. Falarase, por exemplo da forma dos folios como os DIN A3 ou A4. Por que esa esa proporción entre os lados e non outra? A seguinte figura suxírenos algunha resposta

Un dos problemas a afrontar para achegar as matemáticas á xente é o da utilidade. Cando se presenta un tema de carácter matemático é habitual escoitar a acusación de que non serve para nada: "cando vou eu usar un espazo vectorial?, se vou á compra non necesito polinomios.... " Fronte a isto, podemos retrucar co xa tratado asunto do tamaño das follas de papel da norma DIN, ou incluso co contido dun capítulo completo dos Bocados adicado ás chamadas matemáticas do reloxo, a aritmética modular que trata os segredos do NIF, o IBAN, o ISBN ou os sistemas de encriptación.

O propio Paulo repasaría os aspectos máis importantes de moitos dos bocados do seu libro. Tamén comentaría que todo comezara da lectura doutros libros divulgativos, dos que foi tomando notas para uso persoal. Só cando tivo unha boa cantidade acumulada decidiu dar o paso de expurgar, organizar e reelaborar o que acabaría sendo o contido dos Bocados matemáticos.

Para finalizar non resisto comentar unha impresión persoal que me asaltou cando lin o libro. Un dos capítulos está adicado aos paradoxos. Alegroume moito esta escolla porque o primeiro libro de divulgación científica que lin foi precisamente ¡Ajá! Paradojas que hacen pensar, de Martin Gardner nesa marabillosa edición de Labor do ano 1983. E por que paradoxos? Unha das características máis ligadas á esencia das matemáticas é o ben construídas que están. Na matemática todo funciona de forma excepcionalmente coherente. É o que en lóxica se chama consistencia. Ata onde Gödel nos permite, as matemáticas conforman unha excepcional maquinaria perfectamente engraxada, sen contradicións. Por iso mostrar un paradoxo dentro do ámbito das matemáticas chama moito máis a atención que en calquera outro campo. Os paradoxos matemáticos enganchan porque sentimos unha necesidade perentoria de desfacernos deles. Aí reside o acerto de Paulo en escoller este tema como o fío condutor dun dos capítulos dos Bocados. 

Ademais das miñas teimas, comentei catro aspectos dun libro que agardo lle abran o apetito a quen pase os ollos por estas liñas. O bo é que quen lea o libro non vai empachar, quedará con gañas de máis bocados de matemáticas. 

A opresión dos medios contra o galego

Onte 10.000 alumnos participaron nas videconferencias organizadas pola Coordinadora de Equipos de Normalización Lingüística con motivo do Día da Ciencia en Galego. Hoxe ningún medio informa do sucedido. Tiña razón Fran Alonso.

Académicas

por Fran Alonso n´A Nosa Terra:
Ás veces resulta desalentador comprobar a exasperante lentitude do progreso social. As conquistas, en tempos de retroceso coma este, son cada vez máis significativas. Xa que logo, os signos que se fan desde as institucións inciden simbolicamente na conformación dos novos modelos sociais, que deben estar ligados a un futuro edificado a partir de conceptos modernos de xustiza e de igualdade. Precisamente por ese motivo, e por proceder dun ámbito, o das institucións culturais, que debería ser especialmente sensible ás demandas que as sociedades do noso tempo formulan, resulta bastante turbador, abafante e incomprensible que a Real Academia Galega manteña un comportamento autista ante a necesidade de corrixir unha gravísima discriminación histórica propiciada pola aínda arraigada cultura patriarcal: o nomeamento de académicas, en feminino, para as cadeiras da RAG.
Sen as voces das escritoras non é posible a diversidade e a pluralidade na Academia. Hoxe máis ca nunca a igualdade cífrase en termos de xénero. Hoxe máis ca nunca, a xustiza social escríbese en clave de xénero. Hoxe máis ca nunca, a vangarda artística perfílase en propostas de xénero.
Pero o dereito das escritoras a entraren na Academia non é un simple problema de diversidade. Ten moita maior gravidade e calado: trátase de lle poñer fin a unha discriminación histórica que non admite ningún tipo de desculpa que a perpetúe. E, desde logo, non é comparable a ningunha outra. De feito, equiparar o dereito das mulleres a seren académicas co mesmo dereito a establecer cotas por xéneros literarios (autor@s de infantil, poetas, xornalistas...) é coma se na Sudáfrica de Mandela se equiparasen as reivindicacións anti-aparheid dos negros con outras aspiracións (léxitimas, claro) da minoría asiática, poñamos por caso, que tamén representaba unha porcentaxe poboacional respectable nese país. Ou coma se incluísemos a etiqueta «mulleres» nas listas dos libros máis vendidos que fan determinados xornais, cando a lingua galega aparece categorizada como un xénero máis: «ficción / no ficción / infantil / gallego».
As escritoras proceden da mesma glaciación ca nós, os escritores, coa diferencia de que a elas lles roubamos o sol do desxeo. Pero xa non teñen idade xeolóxica para andaren a enredar no xogo das cadeiras. Eu, coma moitos homes, non quero ser cómplice de semellante segregación histórica. Sen menoscabo da valía e dos méritos de todos e cada un dos académicos elixidos, xa é a hora das escritoras. Sen dilación. A hora das académicas. E unha institución cultural coma a RAG está obrigada a entender e corrixir unha discriminación de tal envergadura.

Lois Pereiro

por Fran Alonso, escritor, na Nosa Terra:
A mediados dos 90, cando eu andaba enleado en preparar a saída da colección de poesía ‘Ablativo Absoluto’, que procuraba un enfoque renovado para visibilizar as voces emerxentes, comenteille a Josito Pereiro que sería emblemático poder contar cun poemario do seu irmán Lois. As miñas palabras transmitían a empatía que o consello editorial de Ablativo Absoluto sentía pola poética de Poemas 1981/1991, o único libro que Pereiro publicara. E el encarnaba a transgresión, a ruptura, a marxinalidade, a vangarda, o malditismo, a periferia. O que eu non esperaba é que pouco despois me chamase o propio Lois ofrecéndome a súa Poesía última de amor e enfermidade. Se cadra vivía ese momento en que, como afirma Iago Martínez, esperta do malditismo e “se reconcilia coa súa condición de escritor”. Quería publicalo en Xerais. Para o lanzamento de ‘Ablativo Absoluto’ era unha noticia magnífica. Só puntualizou: “Antes de enviarcho, quero comentarllo a Paco Macías”. Paco fora o editor do seu único poemario. Unhas semanas máis tarde chamoume outra vez. “Mándoche xa o libro”, asegurou. Entón pregunteille se xa llo comentara a Macías. “Non”, dixo, “pero estou completamente decidido a publicalo en Xerais”. “En calquera caso, coméntallo”, insistinlle sabendo que corría o risco de que o libro fuxise das miñas mans. E iso foi o que sucedeu. E, malia todo, ao final alegreime de que sucedese, porque a saída de ‘Ablativo Absoluto’ atrasouse ata despois da súa morte e, coa publicación en Positivas, o libro chegou ás súas mans.
Morto ao 37 anos, Pereiro encarna un creador radical, capaz de tensionar a súa obra, obxecto de culto, vitalmente maldito, que enlaza con Manuel Antonio.
A decisión da Academia é un pleno ao 15.

Deslinguado

por Fran Alonso, na Nosa Terra

O último agasallo lingüístico de Alberte Núñez Feixóo viaxa nun sobre. É unha carta de ameaza aos alcaldes para que supriman a proba de galego. Ten mérito, esa teimosía na persecución do galego para impoñer o castelán. Ademais, non se nota: é unha persecución branqueada con cirurxía estética. A Feixóo sáelle esa vocación dermoestética cando trata de disimular as operacións de limpeza lingüística. Logo, declara o que declara. Por exemplo, hai pouco asegurou que un paciente que está no quirófano non necesita que o médico saiba galego senón que sexa un bo profesional da medicina. Pode ser, pero eu teño unha amiga que acudiu ao Hospital Xeral por un problema nun nocello e, para a súa sorpresa, fixéronlle a radiografía dun xeonllo. O médico non entendeu cal era exactamente o “nocello” e indicou na orde “radiografía de rodilla”. Francamente, dentro do quirófano eu preferiría non arriscarme. Claro que se o médico fose galegofalante e non entendese o castelán, amais de armarse un escándalo público, abriríanlle expediente e inhabilitaríano para o exercicio da medicina. Todos estamos obrigados a coñecer e falar o castelán, pero non o galego. Nin sequera no ensino e na función pública. A política lingüística de Feixóo é unha operación impositiva de carácter totalitarista para facer desaparecer a lingua galega dos ámbitos administrativos e de poder.
A Feixóo tanto lle ten: importa a profesionalidade, non a comunicación. Seguro que é dos que vai á peixaría pedindo gallo en vez de linguado. O problema sería que dese cun peixeiro galegofalante que un día lle metese pito en vez de linguado. Claro que non sei se ao presidente da Xunta lle importaría demasiado a confusión. No fondo, é un deslinguado.