A edición galega á intemperie

 por Manuel Bragado no Nós Diario:

A situación crítica da edición galega, que perdeu nunha década 39,05% da súa facturación, non se explica sen sumar as axudas directas achegadas pola Xunta de Galicia durante ese período, como polo impacto sobre o sector editorial do modelo de (falsa) gratuidade do libro de texto no ensino obrigatorio, mediante préstamo e banco de libros (renovados cada seis anos) e a redución das materias nas que se emprega o galego como lingua vehicular obrigada polo decreto 79/2010 de plurilingüismo. Unha intervención pública que, coma se da aperta do oso se tratase, obrigou a se reconverter a primeira e máis estable das (cativas) industrias culturais galegas.

M8 por ler

 

A Fundación Xistral afirma ser "unha declaración de amor a un xeito de entendermos a vida ... e a todos os que participan na construción da cultura que hoxe nos dota de identidade". Desde os seus comezos xa levan toda unha serie de campañas promovendo a cultura de noso. Hoxe traémola a este portal pola presentación da última das súas iniciativas, unha rede social sobre o libro galego, M8 por ler. 

A rede contén un catálogo inmenso de publicacións e vén cun buscador de fácil manexo que decontado nos leva a aqueles títulos que estamos buscando. 

Animo a todo o mundo a que se inscriba, a que consulte a información que contén de cada libro e a que valore e escriba unha pequena reseña sobre aquelas publicacións das que teña coñecemento para axudar ao resto da comunidade a guiarnos nas nosas lecturas. Unha magnífica iniciativa.

5,7% en galego

 por Manuel Bragado no Nós Diario:

No informe de resultados sobre hábitos de Lectura e Compra de Libros en Galicia 2024, encargado pola Consellaría de Lingua e Xuventude, o que merece parabéns, destacan dous datos. O primeiro: a poboación galega lectora, a partir dos 14 anos, é de 69,5%, unha porcentaxe elevada, superior a 65,3% do ano anterior, nos niveis da media española; sendo superior a de mulleres (76,2%) ca de homes (63,3%) e a da provincia de Ourense coa de maior proporción de lectorado. O segundo: a poboación lectora habitual en galego é de 11,8%, inferior á do ano anterior (12,4%); sendo a porcentaxe de homes (13,3%) superior á de mulleres (10,7%); como a da poboación lectora entre 25 e 34 anos a máis galeguista (15,30%), xunto coa maior de 65 anos (13,6%); destacando a provincia de Pontevedra sobre as restantes pola cifra de lectorado habitual  en galego  (17,1%).

Universo Cantigas

 

Acaba de publicarse Universo Cantigas I. Cantigas de Amor, unha obra que recolle a edición das 704 cantigas de amor galego-portuguesas transmitidas polos cancioneiros medievais. O  texto crítico de cada cantiga vai acompañado dunha paráfrase en galego actual, ademais da indicación das fontes manuscritas, das edicións anteriores existentes e dun código QR que liga cada poema coa súa edición dixital completa na web Universo Cantigas. En datas próximas, sairá o segundo volume, coas Cantigas de Amigo.

A obra é froito dun intenso labor de investigación filolóxica iniciado en 2010, que ten por obxectivo fixar un texto crítico das 1680 cantigas galego-portuguesas que se conservan na actualidade. O financiamento ministerial dos sucesivos proxectos permitiu a creación dunha plataforma dixital, Universo Cantigas,  de acceso libre na que se pode consultar a edición completa de cada composición.

Modo galego, actívao!

 por Manuel Bragado en Nós Diario:

O sociolingüista Fernando Ramallo no seu clarificador e moi didáctico libro recente, Que pasa co galego? 32 preguntas sobre a situación da lingua (Xerais 2023), considera que o actual proceso de substitución lingüística ten como principal efecto a ruptura da cadea de transmisión familiar, o que vai reducindo tanto o número de novos monolingües como o uso do galego entre a rapazada, trazos singulares do actual estado da lingua.

 

Que pasa co galego?

 

por Xosé Luís Méndez Ferrín no Faro de Vigo:

A lingua é unha facultade que distingue a especie humana indisolubelmente unida ao exercicio da razón e da comunicación estética. A lingua humana é unha, e, sen embargo, maniféstase en forma de linguas particulares e diversas. A maioría dos humanos, mesmo os poliglotas, comunícanse usando preferentemente unha soa lingua: a propia da comunidade orixinaria das partes comunicantes. Iso levou a sentir o mito de Babel coma unha maldición divina e, a diversidade lingüística coma algo chamado a ser abolido polo Progreso. 

Onde está o plurilingüismo do decreto do plurilingüismo?

 

Se a política lingüística do goberno popular ten como obxectivo principal revitalizar o uso e a presenza do galego en todos os ámbitos é un completo fracaso. Atendendo ás autoproclamacións de contínuos éxitos e avances, temos que entender que o que procura esa política lingüístca é a progresiva laminación da nosa lingua. Así o certifica o último estudo sociolingüístico Prácticas lingüística na infancia. A xestión lingüística nos primeiros contextos de socialización. En concreto cítase ao Decreto 79/2010, publicitado como decreto do plurilingüismo, como a principal arma para facer efectivo este ataque á normalización:

" o Decreto do plurilingüismo está a restrinxir o ámbito do galego no ensino e favorece ao castelán, de xeito especial nas cidades, podéndose considerar como unha política lingüística de erosión do status do galego."

Este proceso destrutivo vese acompañado da desatención normalizadora das actividades extraescolares, de ocio e tempo libre. Lembremos que Valentín García, o secretario xeral de política lingüística, cando era preguntado polo funesto decreto derivaba o discurso precisamente sobre a importancia do uso do galego fóra da escola. En primeiro lugar, cada vez o peso da escola na aprendizaxe do galego é maior, tal e como se reflicte neste gráfico extraído da publicación.

En segundo lugar, agora vemos que fóra da escola faise o mesmo que dentro da mesma. Alén disto, calquera que saiba as catro primeiras letras de sociolingüística ten presente que os programas de normalización, para seren efectivos, deben implementarse en todos os ámbitos. Por outa banda, o decreto 79/2010 só rebaixou e restrinxiu espazos e oportunidades para a lingua galega con respecto ao anterior, o decreto 124/2007, impulsado polo bipartito. Neste sentido, no informe do Seminario se Sociolingüística da RAG afírmase que 

"O Decreto 124/2007 relacionouse cunha maior presenza do idioma galego na docencia; segundo o 72% dos enquisados e enquisadas recibiron a maior parte da docencia en galego, mentres que na actualidade, estando en vigor o Decreto 79/2010, a cifra redúcese ao 53%. [...]. A aplicación do decreto do galego (Decreto 124/2007) tivo unha repercusión directa no retroceso nos usos non formais e durante eses anos as prácticas dos galegofalantes mantivéronse. A aplicación do Decreto do plurilingüismo (Decreto 79/2010) estivo relacionado coa volta do desprazamento que se viña a producindo no marco das relacións horizontais."

Non é que se diga só neste informe, todos os estudos ao respecto certifican a contribución do decreto 79/2010 ao asasinato do galego. Os asasinos apoltrónanse nas cadeiras de San Caetano. Todos os seus esforzos van encamiñados a ocultar a autoría deste xenocidio lingüístico. O decreto 79/2010 está revelándose fundamental na profundización da fenda da transmisión interxeracional da lingua.

"Respecto á situación do galego, estudos precedentes sinalan que o novo marco lexislativo supuxo unha clara diminución respecto á situación anterior da presenza da lingua autonómica nas escolas en todos os niveis comunicativos."

Unha dos aspectos máis rechamantes do decreto 79/2010 é que proclamara, divulgara e publicitara como "decreto do plurilingüismo". Isto tamén chamou a atención dos autores do estudo da RAG que destacan que "para manter unha cerca sincronía coa ideda da diversidade lingüística [establecen a ] garantía do máximo equilibrio posible nas horas semanais e nas materias" impartidas en galego e castelán. Velaquí que esta garantía 

sempre queda supeditada á máxima da igual presenza curricular, que mesmo chega a ser proposta como a vía axeitada para acadar o obxectivo da paridade competencial. Porén, sabemos pola experiencia recollida na bibliografía que na práctica o sistema educativo tende a favorecer a asimilación cultural no grupo dominante (Laponce 1987, p. 170) e que, nunha situación regresiva, é aconsellable que a lingua minorizada reforce a súa presenza no sistema educativo de xeito compensatorio (Gradín 2020). Se aceptamos isto, debemos considerar a formulación do segundo dos principios do decreto —garantir a igualdade horaria como vía para acadar a igualdade competencial— falaz ou polo menos contraditoria, ao tentar facer pasar por medios o que en realidade son os fins do decreto. "

Isto toma corpo ocultando o conflito lingüístico, propio de calquera situación de linguas en contacto, e focalizando a atención na adquisición dalgunhas habilidades comunicativas. Con todo, non hai garantía de que as competencias en galego sexan parellas ás adquiridas en castelán. Máis ben hai indicios que certifican que a capacidade para desenvolverse en galego da xente máis nova está baixando a valores escandalosos e xa sabemos que onde non hai competencia, o uso fica dobremente desaparecido. Así o explican Henrique Monteagudo, Xaquín Loredo, Sabino S. Vázquez-Grandío e Anik Nandi na publicación da RAG:

" Á vista disto, e considerando o contexto social da súa publicación (Regueira 2009; Silva 2011), podemos pensar que o decreto prioriza ante todo evitar a concreción do conflito lingüístico inherente a unha situación de pluralidade. Para iso, apóiase nalgunhas das ideas máis asentadas no discurso social, en especial aquelas que naturalizan a posición diferencial das linguas, e sérvese de estratexias simbólicas como un exercicio de equilibrio horario que ten máis de ideolóxico que de efectivo"

O decreto 79/2010 é un atentado contra o plurilingüismo. Por unha banda debemos constatar que, perversamente, o prefixo pluri significa realmente o seu contrario. Non se trata, nunca se tratou, de acadar un maior dominio de moitas linguas. No contexto do plurilingüismo non oímos falar, por exemplo, do portugués. Velaí que o portugués non debe ser plurilingüismo. Fagamos a proba e preguntémonos en cantos centros hai implantado ensino de lingua portuguesa en virtude do decreto 79/2010. Aclaremos a cuestión con outra pregunta, hai algún centro plurilingüe nalgunha lingua que non sexa o inglés? Por outra banda, a implantación do inglés neses centros serviu para refozar os procesos de diglosia ao realizarse nun proceso de distribución de distintos usos para cada unha das linguas. Dito máis claramente, o inglés está sendo usado como arma contra a normalización da lingua galega. Se nos paramos a pensar cal é a práctica e o discurso promovido desde a Consellaría de Educación veremos como o galego foi expulsado da oralidade mentres que o inglés ocupa cada vez máis este espazo. Cada vez hai máis campamentos de inmersión en inglés. A inmersión en galego, tan necesaria, é anatema. É isto plurilingüismo? Pode cualificarse así un decreto que profundiza na anorexización do galego? Escoitemos aos sociolingüistas da RAG outra vez:

"Deste xeito, o Decreto non atende axeitadamente a dous obxectivos fundamentais do plurilingüismo que son evitar a consolidación do inglés como lingua hexemónica e protexer a integridade das linguas minorizadas. No caso dos centros plurilingües analizados, os tres comezaron pola introdución de seccións bilingües como paso previo á transformación integral do modelo lingüístico. De xeito unánime, a escolla foi o inglés como lingua estranxeira. [...] Por outro lado, os datos debuxan un sistema educativo no que non se consegue acadar un tratamento verdadeiramente integrado —condición pedagóxica fundamental dun proxecto verdadeiramente plurilingüe— da cuestión lingüística, e no que se segue a outorgar uns espazos e usos diferentes e especializados a cada lingua. O castelán segue a tender nas escolas a asumir de facto un papel central, un carácter de lingua neutral, non marcada e de referencia. Isto pode ser así mesmo en contextos de maioría galegofalante e transmitido polo profesorado. O inglés introdúcese como unha nova lingua de prestixio, fortemente marcada polas súas asociacións coa globalización, o mundo laboral e a tecnoloxía, reflectíndose na súa orientación ao ámbito STEM. Finalmente, o galego asume o papel de lingua en situación de excepción cun valor fundamentalmente patrimonial e simbólico."

Coñecemos hoxe máis linguas? Coñecémolas mellor? Eliminamos os prexuízos? Acadou o galego un estatus de normalidade? As respostas son non rotundos. A regresión é evidente. 

o Decreto 79/2010 renuncia así na práctica ao carácter transformador, innovador e integrador da proposta europea, establecendo el mesmo as trabas fundamentais do seu pretendido plurilingüismo e deixando reducido este a unha estratexia retórica para xustificar a volta ao marco ideolóxico do bilingüismo harmónico e a un enfoque reproducionista, de mantemento e mesmo reforzo das tendencias sociolingüísticas dominantes e en contradición ao expresado nas normas que rexen os currículos.

Outra das derivas ideolóxicas do citado decreto é a da eliminación do discurso social do concepto de "normalización lingüística" e a súa substitución polo de "dinamización", ocultándose así a realidade sociolingüística co fin de inmobilizar as accións transformadoras desa realidade. Os espazos da normalización da lingua galega pasan así a ser ocupados pola normalidade xa establecida, e agora reafirmada, do español. A asunción acrítica do decreto 79/2010, ou mesmo o seu cumprimento forzado dá lugar a que

"a través da influencia do profesorado, o castelán asúmese como a lingua oficiosa das relacións informais. Por unha banda, isto ten un efecto sobre a poboación galegofalante, que incorpora estas pautas coa escolarización, o que explica parcialmente o efecto desgaleguizador detectado en traballos recentes (Monteagudo, Loredo, Gómez e Vázquez-Grandío 2021). Por outra, isto favorece que, a pesar das previsións do marco legal, o castelán se converta de feito na lingua matriz da xestión lingüística, estendéndose o efecto á maioría das decisións pedagóxicas. Así, por exemplo, o castelán será polo xeral a lingua que primeiro se lle introducirá ao alumnado de orixe non latina."

Velaí que só unha oposición frontal e insubmisa ao decreto 79/2010, o do xenocidio do galego,  sexa a única vía para avanzar na normalización. 

Presentación do libro "A Estrada encantada"

 

Este pasado venres 30/09/2022 a Asociación Cultural Vagalumes presentou no MOME da Estrada o libro A Estrada encantada. Mitos, lendas e contos, de Clara Iglesias Cortizo, editado pola Deputación de Pontevedra. 

O local encheuse e acabou sendo pequeno para a gran asistencia de público. a autroa estivo acompañada da deputada do Servizo de Patrimonio Documental e Bibliográfico, Memoria Histórica e Lingua da Deputación de Pontevedra, Marta Otega. O escritor David Otero foi o presentador e Marcos Borrajeros tivo varias intervencións como contacontos. O acto rematou coa actuación musical a cargo de Anxo Fernández e Gustavo Brea.

Ademais do vídeo, recollo do Xornal Tabeirós Montes o que a Asociación Cultural Vagalumes pretende con esta publicación: 

Para a AC Vagalumes é obxectivo prioritario o coñecemento e valorización do noso patrimonio, tanto material como inmaterial. A mitoloxía popular pertence ao conxunto do riquísimo patrimonio inmaterial do noso país, pero a súa vixencia e transmisión están en retroceso. O mundo labrego tradicional que a sustentaba devece e a última xeración de persoas depositarias e usuarias destes saberes está a desaparecer. Os mitos populares expresan a interpretación que a sociedade labrega tradicional fixo do pasado e da realidade en que vivía e cumpriron unha importante función de cohesión social. Polo tanto, é importante coñecelos, comprendelos e valoralos porque constitúen un elemento significativo da nosa particular concepción do mundo e explican moitas das claves da nosa identidade. Os mouros e as mouras, os tesouros ocultos, os demos, as meigas, as visións, as ánimas en pena... constitúen unha auténtica mitoloxía popular galega, creada e transmitida polo pobo ao longo de moitas xeracións. En A Estrada encantada a autora prentende facer unha compilación, clasificación e interpretación de mitos e lendas recollidos no noso concello.

Entrevista con Miguel Rodríguez Carnota

 Daniel Seixo entrevista para Nueva Revolución TV a Miguel Rodríguez Carnota, autor do libro Lingua, poder e adolescencia (Xerais 2022) que trata sobre os mecanismos de represión da lingua galega na actualidade entre os adolescentes. Trátase dun estudo cualitativo, fundamentado en entrevistas con mozos que sofriron acoso e discriminación lingüística no ensino secundario nestes últimos anos. 

O poder infíltrase en todos os escenarios e todas as capas sociais. Controla e distribúe tempos e espazos. Os pares, os propios compañeiros, tragan o discurso do poder de discriminación das linguas e aplican ese discurso aos seus propios compañeiros forzándoos a que abandonen a lingua galega. 

Conversa con Xurxo Souto

 Xa ten un tempo, mais poderiamos estar conversando con Xurxo Souto todos os días e nunca cansariamos. O colectivo Roxín Roxal tivo a feliz idea de gravar este programa radiofónico no que comprobamos como Xurxo Souto é un animal radio.

500 anos de represión do galego

Comezaron as presentacións do novo libro de Carlos Callón, O libro negro da lingua galega (Xerais 2022). Nesta reportaxe de Nós TV teremos ao propio autor, así como ao editor Fran Alonso e ao actual presidente da Mesa pola Normalización, Marcos Maceira, ofrecendo o seu punto de vista sobre a publicación.

Ademais da anterior reportaxe recollemos algunhas intervencións da súa presentación na libraría Couceiro (Santiago de Compostela) roubadas do Twitter da Mesa: 

📽️ [VÍDEO] Presentación do Libro Negro da Lingua Galega de @carloscallon.

Por vez primeira un libro céntrase en recoller e explicar testemuños da represión lingüística en Galiza ao longo dos séculos.

Mercar libro 👉 https://t.co/lbL8d6UOna https://t.co/pTZzWB7zSy

— A Mesa Normalización Lingüística (@amesanl) June 16, 2022

"Historia de los Reyes de León"

Por Xosé María Lema Suárez, nas Voces de ProLingua:

 

Hai xa tempo, en agosto de 2021, unha amiga leonesa, Paloma Fernández, me obsequiou na miña visita á súa cidade de San Andrés del Rabanedo co libro Historia de los reyes de León (Ed. Rimpego, León, 2020) do historiador leonés Ricardo Chao Prieto. San Andrés fora a parroquia definitiva do cura galego Juan Antonio Posse (1766-1854), e Paloma é outra admiradora deste personaxe de vida tan novelesca e axitada; tanto é así que en breve vai saír a luz unha publicación súa sobre as vivencias do crego nesta cidade, hoxe a terceira en poboación da provincia de León. 

Uns Bocados que abren o apetito

 

Foto da Libraría Paz

O pasado 23 de febreiro presentouse na Libraría Paz de Pontevedra o libro Bocados matemáticos (Xerais 2022), de Paulo González Ogando. Así foi como puiden desvirtualizar ao autor. Achei unha persoa que me dou a impresión de ser moi sistemática e ordenada e á que lle gustan os libros de divulgación das matemáticas. Todas estas cualidades son puntais fundamentais para un autor desa clase de libros.

O primeiro en intervir na presentación foi Fran Alonso, moi preocupado polos resultados dos informes da lectura, especialmente da lectura en galego. Só un 4% da poboación le na nosa lingua, todo un síntoma dun enorme problema que non recibe nin a atención nin as solucións que precisa. Fran Alonso enmarcou os Bocados matemáticos baixo dous parámetros. En primeiro lugar identificouno como pertencente á tradición anglosaxona da divulgación. En segundo lugar, é un volume máis da colección Básicos de ciencia, unha colección que todos aos que nos gusta a divulgación agradecemos infititamente e que certifica que a editorial é fiel á súas orixes. O director de Xerais lembrounos que o primeiro libro da editorial foi un libro de texto de matemáticas de 1º de BUP, o do colectivo Vacaloura. Un libro, que baixo a lexisación actual estaría prohibido publicar por ser un libro de texto de matemáticas en galego. Con esta intervención, Fran Alonso pisou o que tiña preparado eu, con todo, aproveitei para lembrar que o libro do colectivo Vacaloura publicouse a comezos do curso do ano 1979. Uns poucos meses antes publícase o "Decreto do bilingüismo", que segundo a propaganda oficial do momento era o da incorporación da lingua galega ao sistema educativo. Na realidade, se un profesor quería impartir aulas en galego, debía pedir permiso á dirección, ao claustro de profesores, aos pais do alumnado e, de ter o permiso de todos eles, podería elaborar un informe solicitando ao Ministerio de Educación a aprobación do uso da lingua galega na docencia. Para o castelán non había ningún requisito: iso era o bilingüismo. Co soporte dese decreto non se impartiu nin unha hora en galego; pola contra, serviu para fustigar a represión do uso da lingua no ensino. Basta lembrar os casos de Alfonso Castro no colexio do Foxo, na Estrada ou o de Pepa Bahamonde en Rois.

O decreto do bilingüismo do século XXI chámase "decreto de plurilingüismo". Era imprescindible falar del na presentación deste libro, aínda con máis razón se sabemos que nas primeiras páxinas faise referencia ao mesmo:

[este libro] Foi escrito nun tempo en que a materia de Matemáticas na Educación Secundaria Obrigatoria se debe impartir obrigatoriamente en castelán, o cal contribuiu notablemente a ocultarlle ao alumnado o vocabulario específico en galego e a minimizar nesta nosa lingua tanto a expresión oral das matemáticas como a produción escrita de material, tanto didáctico coma tamén divulgtivo. [o subliñado é meu]

Fálase de minimizar. Respecto aos libros de texto foise máis alá: aniquilación completa da lingua galega. Fálase de ocultar. Un verbo terrible cando estamos tratando de educación. A ocultación implica descoñecemento. O descoñecemento leva ao desleixo, ao desprezo e incluso ao dodio á lingua. Todo iso é o decreto 79/2010. 

Tamén se fala de divulgación científica. A este respecto, cal é o panorama? Cantos libros de divulgación das matemáticas en galego se publicaron no século XXI?. Como non son moitos, vou citalos todos:

• Bocados matemáticos, de Paulo González Ogando, Xerais 2022
• Apoloxía dun matemático, de G. H. Hardy, traducido por Xosé Díaz Díaz, Toxosoutos 2020
• Mate-glifos, de Nicanor Alonso e Miguel Mirás, Xerais 2019
• Un conto enleado, de Lewis Carrol, traducido por Xosé Díaz Díaz, Toxosoutos 2017
• As mulleres nas matemáticas, de Matilde Ríos Fachal, Bahía 2008
• A Estatística, ¡en caricaturas!, de Larry Gonick e Wollcott Smith, SGAPEIO 2001

Podémolo poñer nun gráfico:

Parece un número escrito en binario

Para entender mellor a situación, comparémolo co caso do castelán. Cantos libros divulgativos de matemáticas se publicaron neste século en castelán?. Isto non é fácil de responder. Por sorte hai un portal, Divulgamat,  que fai recensión de moitos deles. Se o consultamos veremos que no mesmo período teñen un rexistro dun 985 (coa data desta entrada). Isto significa que seguro que hai máis de 1000. A poboación española é unhas 17 veces a galega. 1000 dividido entre 17 dá aproximadamente 60. Para falarmos dunha situación parella (de bilingüismo?) terían que terse publicado 60 libros de divulgación das matemáticas durante este século. Publicáronse 6. Xa temos unha cifra redonda que nos aclara que vivimos 10 veces por debaixo das nosas necesidades. Esa é a a medida da exclusión do galego no ámbito da divulgación das matemáticas.

Centrémonos agora algo nos Bocados matemáticos. Non vou facer spoiler, pero si dar trazas dos sabores que nos deixan eses petiscos, pois tal e como explicou Paulo, trátase dunha colección de 36 relatos independentes sobre curiosidades matemáticas que lle interesaron. Ao seren independentes podémolas ler en calquera orde. 

Nun dos capítulos contrapóñense as matemáticas centradas nos algoritmos fronte a outras máis profundas, asentadas nos por que, nas ideas, as razóns. Por exemplo, todos sabemos que non se pode dividir por 0, pero por que? Se facemos memoria da época escolar recordaremos que $a^{0}=1$, pero cal é a razón? Velaquí onde residen as matemáticas fermosas, nesta indagación.

Outro lugar onde esperariamos achar beleza matemática sería na xeometría. No libro hai un capítulo adicado a ela, pero non se falará dunha xeometría con listados de fórmulas de áreas, perímetros ou volumes. Falarase, por exemplo da forma dos folios como os DIN A3 ou A4. Por que esa esa proporción entre os lados e non outra? A seguinte figura suxírenos algunha resposta

Un dos problemas a afrontar para achegar as matemáticas á xente é o da utilidade. Cando se presenta un tema de carácter matemático é habitual escoitar a acusación de que non serve para nada: "cando vou eu usar un espazo vectorial?, se vou á compra non necesito polinomios.... " Fronte a isto, podemos retrucar co xa tratado asunto do tamaño das follas de papel da norma DIN, ou incluso co contido dun capítulo completo dos Bocados adicado ás chamadas matemáticas do reloxo, a aritmética modular que trata os segredos do NIF, o IBAN, o ISBN ou os sistemas de encriptación.

O propio Paulo repasaría os aspectos máis importantes de moitos dos bocados do seu libro. Tamén comentaría que todo comezara da lectura doutros libros divulgativos, dos que foi tomando notas para uso persoal. Só cando tivo unha boa cantidade acumulada decidiu dar o paso de expurgar, organizar e reelaborar o que acabaría sendo o contido dos Bocados matemáticos.

Para finalizar non resisto comentar unha impresión persoal que me asaltou cando lin o libro. Un dos capítulos está adicado aos paradoxos. Alegroume moito esta escolla porque o primeiro libro de divulgación científica que lin foi precisamente ¡Ajá! Paradojas que hacen pensar, de Martin Gardner nesa marabillosa edición de Labor do ano 1983. E por que paradoxos? Unha das características máis ligadas á esencia das matemáticas é o ben construídas que están. Na matemática todo funciona de forma excepcionalmente coherente. É o que en lóxica se chama consistencia. Ata onde Gödel nos permite, as matemáticas conforman unha excepcional maquinaria perfectamente engraxada, sen contradicións. Por iso mostrar un paradoxo dentro do ámbito das matemáticas chama moito máis a atención que en calquera outro campo. Os paradoxos matemáticos enganchan porque sentimos unha necesidade perentoria de desfacernos deles. Aí reside o acerto de Paulo en escoller este tema como o fío condutor dun dos capítulos dos Bocados. 

Ademais das miñas teimas, comentei catro aspectos dun libro que agardo lle abran o apetito a quen pase os ollos por estas liñas. O bo é que quen lea o libro non vai empachar, quedará con gañas de máis bocados de matemáticas. 

O dioma galego baixo o franquismo

Víctor F. Freixanes, e a secretaria, Margarita Ledo Andión, e mais o director xeral da Editorial Galaxia, Francisco Castro, o director xeral da Editorial Galaxia, Margarita Ledo Andión, a secretaria da RAG e Víctor F. Freixanes, o seu presidente acompañan a Henrique Monteagudo na presentación do libro O dioma galego baixo o franquismo

Todos, agás dous

Fernando Ramallo, director da Área de Normalización Lingüística da Universidade de Vigo, é o coordinador do libro A lingua en 2050 (Catro Ventos,2021) na que 25 persoas contestan a dúas preguntas sobre a situación da lingua galega no 2050: como cres que estaremos e como desexas que esteamos.

Todos, agás dous, concordan en certa medida coas palabras dun dos colaboradores, Celso Álvarez Caccamo, cando di que non cómpre ser sociolingüista para saber que no 2050 a situación do galego será peor. Este autor fala do español como lingua de relación, asociado a mellores redes sociais e mellores traballos.  Isto é falso, afirma, xa que moitos españolfalantes están no estratos baixos. Nesta liña tamén incide Teresa Moure, quen sostén que nas teorías clásicas o galego era a lingua das camadas populares pero hoxe óese castelán nas aldeas e entre os operarios da Citroën;  "o relato diglósico servía hai 100 anos, non hoxe". En xeral hai concordancia co que di Mª Pilar García Negro, que Mª. Pilar García Negro, que a literatura vai manterse viva. 

Todos, agás dous van na liña de Xosé Luís Regueira cando fala dunha perda de falantes por ruptura da transmisión modulada polo neofalantismo, Xosé-Henrique Costas afirma que a Xunta fomentou o monocultivo dunha lingua  invasora a semellanza do monocultivo do eucalipto. El adscríbese a unha crenza repetida por outros autores, que de seguir o actual ritmo só se falará galego nalgunhas áreas rurais e por grupos conscientes nas vilas e cidades, terá un uso ritual na Administración. Freixeiro Mato incluso se atreve a dar unha cifra: se non muda asituación no 2050 estariamos nun 15% de falantes habituais formado por persoas idosas xunto a unha minoría de resistentes. Nesta mesma liña apúntase Conchi Cochón, quen prevé a polarización entre falantes monolingïes. Quen enxerga unha tendencia alternativa é Rexina Rodríguez Veiga, fundamentada no aumento das grandes cidades. No noso caso, de sermos un satélite da mega-urbe madrileña, tenderíamos á dilución da lingua. A salvación podería vir se nos colocamos na órbita do Porto.

Todos, agás dous, afirman que a situación actual do galego non é boa a día de hoxe. Fran Alonso, que dirixe unha editorial que publica só en galego,  comenta que lle chegan máis curriculums vitae en castelán que en galego. Marcos Maceira apunta, entre moitos outros datos, que o galego é permitido sempre que fique convenientemente baixo control pois non se respectan nin os principios de mercado. De 25.872 títulos de series e filmes nas diversas plataformas, case todos contan con dobraxe en español, ningún en galego. A porcentaxe de galego na televisón é do 4% e na memoria anual do TSXG do 2019 só o 0,04% dos documentos se tramitaron en galego. Quique Costas destaca a funesta contribución dos medios  subvencionados polo uso do galego cando neses medios o galego ten unha presenza menor do 3%. Francisco Rodríguez sinala que existe aversión a asumir o galego como preferente na Administración. Xosé Luís Axeitos  lembra que o 5º Informe do Consello de Europa di que nin Galicia nin España garanten o uso do galego nin no ensino nin na xustiza. Tamén destaca que a RAG determinou nun estudo  que os mozos galegofalantes son bilingües mentres que os castelanfalantes son incompetentes. Axeitos parte da proposta de que os políticos só poden ter 3 actitudes: represión, tolerancia e promoción mentre que a dos falantes poden ser : satisfacción, resignación e defensa. Así as cousas, en Galicia temos o peor panorama posible para a revitalización do galego: tolerancia política e satisfacción dos falantes. Para Fernando Ramallo asúmese a minoración como trazo indisolubel da lingua galega e non se concibe unha política lingüistica que posibilite esa superación. Tamén argumenta que a desfeita das últimas décadas é de tal magnitude que se requerirán esforzos inmediatos para revertela.

Todos, agás dous, asinarían a declaración de X. L. Axeitos; "as linguas son compañeiras do poder político e econónico". En concreto, sostén que a política estatal é de nacional-monolingüismo. Ademais, segundo Xohan Cabana nos tempos actuais renovouse un proceso de destrución. Este mesmo autor advirte do destrutivo imperio do inglés; linguas con estado como o italiano estanse inglesificando, que non pasará con linguas minorizadas como o galego, sobre todo a nivel oral?  En palabras de Henrique Monteagudo, "o discurso da imposición fixo un dano enorme". 

Todos, agás dous, forman comparten a idea de Fernando Ramallo de que a política pode e debe facer moito. Como exemplo de concordancia con esta tese temos a Alonso Montero cando comenta que en calquera territorio cunha lingua sen estado a perpetuación e potenciación depende,no substancial, da política. Ramallo propón unha sociolingüística política que actúe na intervención desde o ensino secundario.  A educación debe ser emancipadora para protexer os dereitos sociais. Débese educar un suxeito ideolóxico. Asimesmo explica outro punto común, a necesidade de inmersión no ensino. "Cómpre expulsar á dereita do goberno galego", di Xohan Cabana, e engade que "a independencia de Galicia é necesaria pero non suficiente para a consolidación do galego". Pola súa banda Freixeiro Mato opina que se debería establecer o deber de coñecemento e que cómpre modicar o Estatuto. Seguindo este fío, Francisco Rodríguez recoñece que se poden facer cousas dentro do marco constitucional, pero chegará un momento en que isto non será suficiente. Para Rosa López a lei pode posibilitar, en maior ou menor grao, o uso da lingua minorizada pero imposibilita e impide que poida acceder ao estatus de lingua de prestixio. O galego saiu das casas e  non entrou nas escolas. Seguindo este discurso Conchi Cochón é da opinión de que non se debe seguir a expulsar o galego do ensino, hai que recuperar o espírito das Galescolas e ademais o galego debe ser requisito real e comprobable para ter acceso a subvencións.

A pesar dos puntos de encontro, no libro A lingua en 2050 tamén podemos achar discrepancias. Teresa Moure céntrase no tema da morte das linguas. Para ela o galego estará aínda máis morto. O "aínda" é porque rara vez as linguas morren dun disparo. Aclara que hai tres versións sobre a morte das linguas: a despreocupada (sempre sucedeu), a das catástrofes naturais (hai certa conciencia de abuso do dominante pero toda decisión ficas fóra da lingüística) e a de Tove Skutnabb-Kangas (que estuda os axentes culpables do asasinato das linguas).  Fronte a isto Henrique Monteagudo entende que se debe  modular o discurso catastrofista que pasou do nacionalismo á sociedade xeral e introduce a súa opción do bilingüismo restitutivo. Tamén Marcos Maceira mostra as súas diferenzas con Teresa Moure cando afirma que "os augurios de desaparición da lingua erraron por asumir o prexuízo da incapacidade do pobo galego a encontrar as súas propias solucións". Non é de estrañar, pois o pesimismo da lingüista da USC é unha fuxida cara o inmobilismo e a derrota. Ela mesma asegura que o seu proxecto de lingua non ten os días contados pois no 2050 continuará a falarse no Porto.

O portugués tamén forma parte dos discursos de algúns dos colaboradores. Álvarez Cáccamo critica o mercantilismo da Lei Paz Andrade pero aposta por  abrirse ao medios audiovisuais en lingua portuguesa. Freixeiro Mato vai máis alá e propón o estudo de protugués en todos oo niveis de ensino para ao rematar o secundairo, dominar completamente o estándar portugués. 

Os dous radicais

Nas anteriores aportacións hai aínda moito do que debater, pero todas poden formar parte dunha mesa de diálogo sobre o presente e o futuro da lingua porque, tal e como vimos, hai moitos puntos concordantes sobre os que construir consensos. Isto é así porque estes discursos parten da realidade. Pero hai dous que inventan un mundo paralelo. Desafortunadamente son os que proceden dos que nos gobernan, dos dous últimos secretarios de política lingüística que desenvolven unha visión radical conformada sobre un mundo inexistente co fin de poder continuar cunha política supremacista e de exclusión da lingua galega. Non teñen outra alternativa.

Por unha banda a Valentín García chégalle con que a lingua siga viva en 2050, a pouco aspira. Cualifica a supervivencia do galego a 30 anos vista como "un reto", sen conectar este feito coa súa responsabilidade no cargo que ocupa actualmente. Alude ao coñecido poema "Introdución" de Curros Enríquez e demostra non entender que o poeta ten que resolver a tensión entre o seu galeguismo e un internacionalismo fraternal adobado por unha teoría evolutiva que prevía a unificación das linguas. De aí que para Curros a consecuencia lóxica sexa que todo o mundo acabe falando galego. Pois ben, o actual secretario xeral  recolle a anécdota pero non profundiza, así clasifica este poema como utopía optimista pois para el o presente non existe. O corpo do artigo de Valentín é, esta sí, unha utopía do presente. Entre outras barbaridades, nega a dicotomía entre linguas maioritarias/minoritarias ou oficiais/non oficiais. Atrévese a afirmar que "o galego segue a ser a lingua maioritaria" ou que "as actitudes melloraron notablemente". Con estas bases, só se pode destrozar o futuro da lingua. 

Pero non hai malo que non admita peor. Anxo Lorenzo coloca unha bomba na liña de flotación da lingua cando afirma que "a evolución da situación sociolingüística nos 30 anos anteriores foi moi estable". Curiosamente recibe unha moi acertada resposta de Teresa Moure, quen ademais de establecer a falsidade desta sentenza desvela que é unha aceptación da derrota no cometido da Planificación Lingüística. Efectivamente, Anxo Lorenzo continúa dicindo que "... non parece que tal estabilidade vaia mudar significativamente nos vindeiros 30 anos". Está claro que este ex-secretario xeral de política lingüística asume plenamente o seu papel de taxidermista do galego. Para certificalo basta con debullar esta declaración: "a vitalidade do idioma vai continuar aumentando". Nun principio parece que se refire ao galego, iso na apariencia externa. Se indagamos pola súa veracidade, veremos que só será certa cando substituímos "idioma" por "castelán". Como se fose un animal disecado, Anxo Lorenzo leva a nosa atención ao idioma que corre e salta, mais cando fitamos cara o noso descubrímolo seco, oco e cheo de serrín. Velalquí a súa obra. 

Para continuar coa sua tanatopraxe Anxo Lorenzo aposta por un modelo de bilingüismo social ou bilingüismo de usos alternantes (sic) onde non fique claro cal é o papel ou o espazo do galego. Significativamente está máis interesado pola promoción do inglés que da nosa lingua. Pola contra considera que non hai motivos para aprender o portugués. Tan desprezable é a súa actitude que considera positiva para o futuro da lingua a caída da natalidade pois "limitará un posible impacto sobre a proporción xeral de falantes de galego". Ninguén coma el fixo tantas achegas para o holocausto lingüístico en Galicia. Anxo Lorenzo ten sobradamente merecido un posto de honra entre os Goebbels, os Hess, os asasinos da lingua.

Que nos queda?

Despois da lectura do libro quedeime con dúas achegas por seren as máis concretas en debuxar políticas para un futuro. Unha é a do propio coordinador, Fernando Ramallo e outra a de Marcos Maceira, de quen recollo esta reflexión final.

Se tomamos conciencia da realidade comezaremos a estar en condicións de transformala. A presión e a vontade popular foi quen conseguiu os pequenos avances. Precisamos unha sociedade consciente de si propia. Só con que todas as administracións reclamasen pólizas de seguros, xestións bancarias ou sinalética en galego, daríase un paso de xigante.

Que é o que ten a SXPL na cabeza?

 Cando vin este vídeo lembrei inmediatamente o libro infantil A toupiña quería saber quen lle fixera iso na cabeza, editado por Kalandraka. Efectivamente, a Xanela Maxín fixo unha divertida obra fundamentada neste exitoso conto. Ata aquí todo ben,

O que está fatal é a hipocrisía da Secretaría Xeral de Política Lingüística(SXPL), a canle na que está aloxada unha miniserie de 8 capítulos de divulgación científica en galego cando esa mesma SXPL é a defensora da prohibición da impartición de aulas das materias científicas en galego. Este capítulo trata da Carta Xeométrica de Domingo Fontán, un dos primeiros mapas feitos no mundo usando métodos matemáticos. Eses métodos poden explicarse na escola en castelán e incluso en inglés pero non en galego. Con que cara a SXPL se atreve a presentar este e os outros 7 vídeos ante a cidadanía? É posible ser máis hipócrita? Que é o que ten a SXPL na cabeza?

Un libro contra os niquiriqueiros: "Pola nosa lingua"

O pasado xoves 15/07/2021 presentouse na Praza da Música o libro de Xosé Mª Lema "Pola nosa lingua". O acto, organizado pola Asociación Cultural Vagalumes, foi presentado por Marcos Borrageros. Acompañaron ao autor do libro na presentación Maca Arca e Héitor Picallo, a primeira, membro de ProLingua tamén é autora do epílogo e o segundo ademais de ser o autor do prólogo é o ilustrador do texto.

Xa se indica no subtítulo do libro que se trata dunha compilación de trinta e un textos en defensa do galego publicados en diversos medios ao longo de 10 anos. Entre eles figuran os cinco artigos polos que o autor recibiu o Premio Manuel Reimóndez Portela en 2010. A data que dá inicio á compilación, 2009, marca o comezo dunha etapa de agresión á nosa lingua por parte do goberno galego; precisamente moitos dos textos deste libro teñen como tema central a denuncia de tales políticas.

Durante a súa intervención Maca Arca achegounos un termo propio do Val do Fragoso (Vigo), "niquiricas", "niguiriqueiro" e o seu verbo asociado "niquiricar". Refírese a aquel que aparenta con acenos, sons e exhibicionismo que se traballa ou fai algo con dedicación cando na realidade non se fai nada de nada. Velaí o termo máis acaído á política lingüística que practica a Xunta. 

Pola nosa lingua

"Pola nosa lingua" (2021, autoedición)  podía ser o título dun manifesto ou ben o lema dun escudo que levar sempre con orgullo no peito. Mais neste caso o "Lema" era outro, Xosé María Lema. El é o autor dun libro deste título que se presentou o  pasado venres 11/06/2021 na Biblioteca do Grilo, en Cacheiras (Teo). Alí estivo acompañado de Francisco Fernández Rei e Héitor Picallo.

Trátase dunha recompilación de artigos aparecidos en diferentes medios durante a última década, todos arredor do tema da lingua e a súa relación coa sociedade. Por detrás enxérgase a pantasma do decreto de exclusión do galego, protagonista de moitos deles. Lembro con especial emoción o titulado "Unha gran pira (de libros galegos) no Obradoiro", do que recollo estas palabras que fan referencia á eliminación e posterior prohibición dos libros de texto das materias científicas en galego

Como o “noso” Goberno xa decidiu a extinción do noso idioma, facilitémoslle o traballo e na noite das cacharelas desta véspera de San Xoán xuntemos diante da catedral compostelá o maior número de libros escolares de materias científicas escritos nesa espuria lingua de Galicia e fagamos unha gran pira; digo eu que, en vez de tiralos ó lixo ou mandalos á máquina trituradora como pensan facer, será mellor queimalos publicamente na nosa praza máis coñecida para dar exemplo cívico nun solemne auto de fe castelanista, para que o lume purificador erradique todo vestixio de vocábulos científicos no idioma de Rosalía e Castelao

O autor non aforra en calificativos aos supremacistas que nos gobernaron nesta funesta década para a normalización. De Jesús Vazquez Abad, o conselleiro que promulgou o decreto de exclusión, di que é un podador de bonsais. A Santiago Amor, do que fora alcalde de Ames, repróchalle a súa hipocrisía recollendo o premio Lois Peña Novo para aniquilar o SNL catro meses despois. Sobre todos os demais está Feijóo, ao que acusa de practicar coa lingua políticas franquistas, fronte a el o ex-ministro de Franco, Manuel Fraga pode gabarse de ser todo un demócrata.

As teimas de Lema abrollan unha e outra vez en varios dos artigos nos que aparecen a figura do Balbino de "Memorias dun neno labrego" ou a activista Rosa Parks. Tamén destacaría outros aparecidos no portal de ProLingua como os adicados ao cornuallés ou á situación lingüística belga (I e II). En definitiva, estamos diante dun bo fateixo de reflexións sobre a lingua que non pode faltar na biblioteca de calquera cun mínimo de sensibilidade co galego. 

Todo un acerto foi contar coa colaboración de Héitor Picallo para ilustrar a edición, desde a acertadísima portada ás múltiples caricaturas, achéganos unha chuvia de cores e, tal e como comentou o propio ilustrador, achega unha carga de modernidade que o fai máis atractivo para un público ben precisado deste tipo de lecturas, os rapaces novos. 

Cara a cara cos libros. A importancia da tradución

Velaquí un exemplo do que podería aprender a Secretaría Xeral de Política Lingüística. Hoxe é o Día do Libro. No IES Chano Piñeiro (Forcarei) o Equipo de Normalización en colaboración coa Biblioteca do centro e o Club de Lectura poñen o foco na importancia de dispoñermos de traducións na nosa lingua. Escolleron 32 clásicos da literatura universal e puxéronlle cara aos seus autores co fin de difundir a idea de que os clásicos clásicos están vivos e animar á súa lectura en galego. Recollo as palabras da presentación deste proxecto no blogue do ENDL do centro:

Sen ningunha dúbida, en galego estamos no mundo e a través da nosa lingua podemos acceder ás grandes obras da literatura universal. 

Para enxergar todo o traballo que hai detrás, un par de exemplos das moitas entradas que cargaron nos seus perfís de facebook e de twitter, aínda que isto non foi todo, pois tamén tiveron un concurso, unha exposición de carteis,...

Bóla de Sebo é o ofensivo nome co que se coñece a Isabel Rousset, unha prostituta que foxe, xunto a outras persoas de clase alta, da devastación da guerra. #haividanoslibros #23deabrildiadolibro #abrilmesdoslibros pic.twitter.com/j9SHqigl4E

— IES Chano Piñeiro (@ieschano) April 15, 2021

Grandes ideas da astronomía

A finais de febreiro deste ano a Agrupación Astronómica Io publicaba a primeira tradución mundial da publicación da Unión Astronómica Internacional,  “Big Ideas in Astronomy: A Proposed Definition of Astronomy Literacy” . Trátase dun texto cunha serie ordenada de conceptos chave da astronomía que deberían formar parte da cultura xeral de calquera persoa ben informada nesta materia A tradución foi obra de Martin Pawley e a deseñadora gráfica Marta Cortacans adaptou o formato orixinal.

Grandes ideas da astronomía from Agrupación Astronómica Coruñesa Ío